Merkez Bankası: İtibar – İktidar İkilemi

Merkez Bankası güvenilirliği, geçtiğimiz haftalarda üzerine en çok konuşulan konuların başında geliyor. Literatürün, halkın ve yatırımcıların üzerinde uzlaşmaya vardığı nadir noktalardan biri belki de merkez bankalarının güvenilirliğinin ölçülmesidir. Zira merkez bankalarının güvenilirliğinin saptanması metrik çalışmalarla ortaya konulabileceği gibi bu parametrelerin geçerliliğinin sağlaması sağduyu ile de yapılabilir.

Merkez Bankalarının Bağımsızlığı Neden Önemlidir ?

               Merkez bankalarının temel görevleri arasında fiyat istikrarını, finansal istikrarı ve döviz kurlarının istikrarını sağlamak vardır. Diğer bir deyişle merkez bankaları enflasyonu kontrol altında tutmaktan sorumludur ve bu döviz kurlarını kontrol altında tutmaksızın başarılması güç bir görevdir.

   Merkez bankaları enflasyon hedefleri açıklar ve ekonomi canlıların reflekslerine benzer biçimde bu açıklamalara cevap verir. Merkez bankasının enflasyon hedefi açıklarken temel amacı beklenen enflasyonu Türkiye gibi ülkelerde aşağı yönlü hareket ettirmektir. Beklenen enflasyon üretim maliyetlerinin çoğunun belirlenmesinde etkilidir. Bu maliyetler arasında faiz maliyeti, yurtdışı kaynaklı üretim araçlarının maliyeti ve işçi ücretleri gelir. Bankalar halkı kredize ederken karlarının enflasyona rağmen var olmasına dikkat ederler, dolayısıla yüksek faiz beklentileri uzun vade faiz kararlarının yukarı yönlü artışına sebep olacaktır (Demirguc-Kunt and Huizinga, 1999).

(Görsel/Business photo created by jannoon028 – www.freepik.com)

Yüksek enflasyon paranın alım gücünün azalması anlamına gelmektedir. Bu açıdan bakıldığında alım gücünde azalış beklenen bir para birimine olan talep de azalacaktır. Bu azalan talep paranın diğer para birimleri karşısında değer kaybetmesi dolayısıyla ithal edilen üretim araçlarının maliyetinin artmasına sebep olacaktır. Son olarak işçi ücretlerinin belirlenmesi sürecinde sendikalar ve işverenlerin katılımıyla oluşan pazarlık masalarında işçi ücretleri enflasyona göre ayarlanmaktadır. Kontrat benzeri sözleşmeler kullanan iş yerleri uzun vade için bu kararı verdiklerinden dolayı enflasyon beklentisine göre zam yapmaktadırlar. Dolayısıyla yüksek enflasyon beklentisi yüksek işçi ücretleri olarak piyasaya yansımaktadır (Cukierman and Lippi, 1999).

               Yükselen maliyetler kar marjı düşürülmediği müddetçe piyasaya yükselen fiyatlar olarak yansımaktadır. Dikkate değer nokta ise şudur, maliyetleri yükselten enflasyon değil enflasyon beklentisidir. Dolayısıyla enflasyon beklentisi gelecek dönemki enflasyonu belirleyen parametrelerden biridir. Bu kendi kendini doğrulayan bir kehanet gibi düşünülebilir.

Çapalama Ve Merkez Bankası Güvenilirliği

               Eğer kehanetler kendilerini doğruluyorlarsa bugün beklediğimiz her şeyin gelecekte gerçek olacağını iddia edemez miyiz ?  Güvenilir merkez bankaları bu düşünceyi bir araç olarak kullanırlar. Bu araca merkez bankacılığında çapalama(anchoring) denir. Çapalama piyasanın enflasyon beklentisini dolayısıyla sonraki dönemin enflasyonunu etkilemeye yarayan bir yöntemdir. Merkez bankası enflasyon hedefini açıklayarak hedef enflasyon noktasına beklentileri çapalamayı amaçlar. Böylece beklenen enflasyon hedeflenen enflasyona eşit olur ve gelecek dönem karşımıza çıkan enflasyonun da bu rakama eşit olması umulur (Ascari, Florio and Gobbi, 2017).

               Önemli olan ise şudur; çapalamanın başarılı olabilmesi için kredi veren bankaların, yerel paraya yatırım yapacak yatırımcıların, işverenlerin ve sendikaların merkez bankasının enflasyon hedefine ulaşacağına inanması gerekmektedir. Dolayısıyla merkez bankasının sözünün güvenilir olması çapalamanın başarılı olabilmesi için önemli bir ön koşuldur.

Merkez Bankası Güvenilirliği Nasıl Ölçülür?

               Yumurta mı tavuktan çıkar tavuk mu yumurtadan? Ekonomistlerin bu soruya verdikleri yanıtlar teorileri nasıl geliştirecekleri konusunda onlara fikir verir. İyi çapalanmış bir enflasyon beklentisi merkez bankası güvenilirliğinin temel ölçütlerinden biridir (Strohsal, Melnick and Nautz, 2016). Fakat aynı şekilde yalnızca güvenilir merkez bankaları enflasyon beklentisini çapalayabilme kabiliyetine sahiptir.

               Merkez bankası politikalarının değişme sıklığı, merkez bankası başkanının değişme sıklığı, hükümetin merkez bankası politikalarına karışıp karışmaması durumu yumurta tavuk ikilemine girmeksizin merkez bankasının güvenilirliğini ölçmemize yardımcı olabilecek diğer unsurlardır (Cukierman, Web and Neyapti, 1992). Sık değişen dolayısıyla tam anlamıyla uygulanamayan merkez bankası politikaları, sık değişen merkez bankası başkanı ve merkez bankası kararları üzerinde söz hakkı talep eden hükümetler merkez bankalarının itibarını dolayısıyla enflasyonu etkileme becerisini kısıtlarlar.

Türkiye Hakkında Mülahazalar

Merkez Bankası Başkanı
Berat Albayrak ve Naci Ağbal

               Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası; başkanlarının değişme sıklığı, politika istikrarsızlığı ve hükümetin düzenli müdahaleleri sonucu itibar belirlemeye yarayan bütün parametreler bakımından sınıfta kaldığı söylenebilecek bir merkez bankasıdır. Son kararla atanan merkez bankası başkanı Naci Ağbal’ın bireysel itibarı ne yazık ki kurumun son yıllarda itibarsızlaşması ile gölgede kalmıştır. Son politika faizi toplantısında 450 baz puan arttırıma gidilmiş olsa dahi kurda ve enflasyonda kalıcı bir etki beklenmemesinin temel sebeplerinden biri de budur. Son dönemlerdeki istikrar, hukuk ve reform çağrısı değerli olmakla beraber bal bal demekle ağız tatlanmadığı gibi reform reform diyerek de merkez bankasına olan güven artmamaktadır.

               Merkez bankası, verdiği faiz kararı ile güvenilirlik yönünde ilk sınavını vermiş olsa dahi uzun süreler boyunca hedefine bağlı bir merkez bankası imajı çizilmeksizin ne yazık ki kaybolan itibar tekrar kazanılamayacaktır.

Kaynakça

  • Ascari, G., Florio, A. and Gobbi, A., 2017. Transparency, expectations anchoring and inflation target. European Economic Review, 91, pp.261-273.
  • Cukierman, A. and Lippi, F., 1999. Central bank independence, centralization of wage bargaining, inflation and unemployment:. European Economic Review, 43(7), pp.1395-1434.
  •  Cukierman, A., Web, S. and Neyapti, B., 1992. Measuring the Independence of Central Banks and Its Effect on Policy Outcomes. The World Bank Economic Review, 6(3), pp.353-398.
  • Demirguc-Kunt, A. and Huizinga, H., 1999. Determinants of Commercial Bank Interest Margins and Profitability: Some International Evidence. The World Bank Economic Review, 13(2), pp.379-408.
  • Strohsal, T., Melnick, R. and Nautz, D., 2016. The time-varying degree of inflation expectations anchoring. Journal of Macroeconomics, 48, pp.62-71.

Dılşat KISABACAK

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.