Deus Ex Machina, Harry Potter, Hızır, Umut ve Tanrı

Deux Ex Machina Nedir

Çoğunlukla yazar tembelliğiyle bağdaştırılan bu kavram, ilk kez Antik Yunan tiyatro metinlerinde  durumun içerisinden çıkılamayacak kadar karmaşık hale gelmesi üzerine sorunları çözecek tanrısallığı temsil eden bir oyuncunun bir vinç yardımıyla sahneye indirilmesine verilen isim olarak dile kazandırılmıştır(Deus ex machina, 2020). Tam çevirisi makineden tanrı demek olan bu kavram, dünya edebiyatında hepimizin bildiği pek çok eserde kullanılmıştır. Öyle ki pek çok sefer “bu böyle bitmemeliydi” dediğiniz sonlarda deus ex machina ile karşılaşmış olmanız pek muhtemeldir. Çünkü bu kavram; hiç beklenmeyen bir anda, doğru tabir ise gecenin en karanlık anında, umutların sona yaklaştığı noktada birden ortaya çıkan bir karakterin, eşyanın hatta hissin karanlık geceyi aydınlatması, umutsuz anları mutlu anlara dönüştürmesi demektir.

Deus Ex Machine Kavramına Yöneltilen Eleştiriler

Deus ex machina elbette bir edebi araçtır, Euripides gibi pek çok Antik Yunan oyun yazarı bu araçtan faydalanmıştır ve elbette bu araç da pek çok diğer edebi araç gibi tenkit altında kalmıştır. Özellikle Aristotales tarafından meşhur kitabı Poetika’da eleştirilmiştir (1968). Eleştirinin sebebi şu şekilde tanımlanabilir: karakterler ve karakterlerin davranışları kendi içerisinde tutarlı olmalıdır, eğer bir olasılık etmeni eklenmeli ise bu etmen de elbette mucizevi olmamalı aksine okuyucu tarafından kabul görebilecek oranda “gerçekçi” olmalıdır. Dolayısıyla final de bu olasılık ve tutarlılık uyumunu gözetecek bir biçimde ve sağlıklı görülebilecek oranda “gerçekçi” olmalıdır (Aristotle., Tarán and Gutas, 2012). Antik Yunan tiyatro metinlerinde tanrı müdahalesi tek başına bir olayı deus ex machina kavramına denk düşürmeye yetmez ancak oyun boyunca işlenmemiş, oyuna ilk kez dahil olacak bir karakterin yahut aracın karmaşıklaşmış ilişkileri tereyağından kıl çekercesine çözmesi bir olayı bu kavramla anlatmamıza sebep olur.

Deux Ex Machina Örnekleri


Kırmızı Başlıklı Kız

Deus Ex Machina ve Kırmızı Başlıklı Kız

Hepimizin hafızasında yer eden muhtemel ilk örneği Kırmızı Başlıklı Kız hikayesine aittir. Hikayenin orijinalinde kırmızı başlıklı kız kurt tarafından yenilmektedir (Little Red Riding Hood, 2020). Fakat hak verirsiniz ki bu bir çocuk hikayesi için umut kırıcı bir sondur. Buradaki umut kırıcı sözcüğüne dikkat çekmek isterim. Dolayısıyla hikayeye daha önce hikayede bahsedilmeyen bir avcı eklenmiştir. Bu avcının hikayedeki tek görevi umutların bittiği o anda gelip kırmızı başlıklı kızı kötü kurttan kurtarmaktır.

Harry Potter

Deus ex machina yazının ekrana yansıdığı anlarda da karşımıza çıkar. Bunun örneklerinden bir tanesi ise Harry Potter ve Sırlar odası filmidir. Filmin sonlarına yakın Harry sırlar odasında Tom Riddle ile (Harflerin yerini değiştirmek bir sürprize vesile olabilir) karşılaşır. Tom Riddle yahut daha sık bilinen ismiyle Voldemort, Harry ile savaşması için bir Basiliks görevlendirir. Harry’nin karşısında hiç şansı olmadığı bu yaratığa karşı savaşında yardımcı olması adına filmde yalnızca daha önce bir kere görülmüş olan Fawkes yani Dumbledore karakterinin Anka Kuşu çıkagelir, böylece Harry Basiliske karşı bir şansa sahip olur. Bu güçlü bir Deus ex machina değildir belki fakat filmin ilerleyen dakikalarında Fawks’ın bıraktığı ve kimsenin kendisinden bir şey ummadığı şapkanın içerisinden Grryfindor’un kılıcının çıkması ve bunun ikinci sınıf bir büyücülük öğrencisinin bir Basiliski yenmesine sebep olabilecek yegane şey olması deus ex machina olarak adlandırılabilir (Heilman, 2015). Evet Harry’nin ilerleyen filmlerde de belirttiği gibi şansı yaver gitmiştir, bir mucize gerçekleşmiştir.

Hızır İnanışı

Hızır İslam inanışı içerisinde derin tartışmalara sebep olmuştur fakat bir halk inancı olarak kabul edildiğinde dahi aslında bu kavramın toplum hayatına sirayet edebilir bir araç olduğunu görmemize sebep olur. Hızır gibi yetişmek cümlesi hayatımız içerisinde deyimleşmiş, Anadolu’da pek çok Hızır hikayesi yazıya dökülmüştür. Hızır inanışa göre zor ve içerisinden çıkılmaz anlarda yardıma koşan yüce bir varlıktır. “Kul sıkışmadıkça Hızır imdada koşmaz.” kelamı hemen hemen hepimizin duyduğu bir söz olmalı fakat bunu yazımızın konusu penceresinde incelersek farklı bir anlam kazanacaktır. Bu cümle aslında yazının dikkat çekmek istediği o en önemli noktanın habercisidir. Hızır’ın, Deus’un yahut herhangi bir isimle herhangi bir mucize anının; yalnızca en kötü zamanların mahsulü olabileceği bu deyişten açıkça gözlemlenebilir. Deus ex machina kavramının en karanlık zamanların ödülü olduğu fikri de bu kısımda dikkat çekmek istediğim noktadır.

Umut Ve Tanrı

Deus Ex Machina, Umut ve Tanrı
Umut (Fotoğraf/People photo created by freestockcenter – www.freepik.com)

Bu kısım yazarın deus ex machina kavramına bakışıdır, elbette özneldir. Yukarıda üç şeye dikkat çekildi: Umut,Mucize ve Karanlık. Deus ex machina bir çözüm aracıdır. Olayları çözüme ulaştırır. Bu kavramın eleştirilen kısmı ise bu çözüme ulaşma yolunun mucizevi olması, tabiri caizse kestirme yoldan yapılmasıdır (Duncan, 1935). Edebi olarak bu kavramın savunucusu olamam, Aristotales karşısında argüman üretme yetisine sahip olduğuma inanmıyorum henüz. Fakat öznelliğin altına sığınıp şunu söylemem mümkün olacaktır. Hayat mucizevi şeylerden münezzeh değildir. Antik Yunan tiyatrosunun aksine elbette bir vinçle inen Tanrı kötüleri cezalandırıp iyilere ödül vermez. Fakat bazen karanlık anları birdenbire güzelleştiren insanlarla tanışılır, umudun yıkıldığı anda hikaye karşınıza yeni imkanlar yaratır.

Hayat pek çok deus ex machina anına sahiptir aslında hatta öyle ki farkedilmez hale gelmiştir bu anlar. İçinden çıkılmaz hissettiğimiz o anları düşündüğümüzde tek tek farkına varırız bu deus ex machina anlarının, bunlar karanlığın yarattığı mucize anlarıdır. Belki de içimizdeki umudu yeşertmek adına Harry Potter serisini bu kadar seviyoruz, Kırmızı Başlıklı Kız hikayesinin sonunu bu yüzden değiştiriyoruz belki bu yüzden Hızır’ı inanışımızın parçası kılıyoruz. Deus ex machina baştaki tanımın daha öznel haliyle, umut yeşerten Makine Tanrılar…

Kaynakça

1968. Aristotle Poetics. phd. Cambridge.

 Aristotle., Tarán, L. and Gutas, D., 2012. Aristotle Poetics. Leiden: Brill.

Tr.wikipedia.org. 2020. Deus Ex Machina. [online] Available at: <https://tr.wikipedia.org/wiki/Deus_ex_machina> [Accessed 27 August 2020].

Duncan, T., 1935. The Deux Ex Machina In Greek Tragedy.. 14th ed. Iowa: Philological Quarterly, p.126.

En.wikipedia.org. 2020. Little Red Riding Hood. [online] Available at: <https://en.wikipedia.org/wiki/Little_Red_Riding_Hood> [Accessed 27 August 2020].

Heilman, E., 2015. Critical Perspectives On Harry Potter. New York: Routledge.

Appleton, R., 1920. The Deus ex Machina in Euripides. The Classical Review, 34(1-2), pp.10-14.

Dılşat KISABACAK

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.