Yeni Dünyada Bitkisel Gıda Endüstrisi

Bitkisel temelli beslenmek günümüzde oldukça popülerleşen bir beslenme tarzı haline geliyor. Bireyler genellikle etik değerler uğruna vegan/vejetaryen olsalar da hayvansal gıdaların tüketimini azaltma motivasyonu olarak sağlık ve çevre bilinci de gündeme geliyor. Ancak hayvansal gıda tüketimini azaltmak uğruna bireylerin ötesine geçen bir ilgi ve çaba var. Son yıllarda vegan gıda üzerine kurulmuş şirketlerdeki hareketlilikler, halkı et tüketimini azaltmaya çağıran devletler düşünüldüğünde, gelecekte hayvansal gıda tüketimini azaltan ya da sıfırlayan diyetler yalnızca hayvan hakları savunucularını ya da çevrecileri değil nüfusun büyük bir kısmını alakadar edebilecekmiş gibi duruyor..

Bitkisel Beslenmeye Yönelimin Son Yıllarda Artmasının Sebepleri

Etik Dışı Yöntemler ve Hayvansal Gıda Endüstrisi

Dünya nüfusunun hızla artması ve herkes için yeterli besin bulamama problemi ve dünya çapında hızla artan zincir fast food restoran kültürü; zaten rekabetçi olan gıda sektöründeki yarışı iyice arttırdı. Artan taleple birlikte hızlı ve çok üretme isteği/gerekliliği; gıda endüstrisinde etik olmayan pratiklerin günümüzde normalleşmesine yol açtı. Bu pratikler tüm ekosistemdeki canlılara ve habitatlara büyük çaplı zararlar veriyor. Buna karşın en büyük zararı gören canlılar ise hayvanlar oldu. Öyle ki, gelinen noktada hayvanların varlıkları yalnızca endüstri içindeki bir nesne olmaktan öteye gidemiyor. Sosyolog Catherine Nemy’ye göre;

‘‘Endüstrileşmiş kesim demek, yaşamı tamamen unutmak anlamına gelir. Hayvanlara da, üretim zincirindeki sıradan bir nesne gözüyle bakıyoruz. Bazı insanlar günde 200, 300 hayvanın kanını akıtıyor. Bu çok fazla ve güçlü bir etki. Bu da şiddet miktarını yüksek oranda artırıyor.’‘ (Euronews, 2016)

Nemy’nin de söylediği gibi hayvanlar canlı bir varlık olmaktan uzaklaştı. Hayvanlar; adeta bir subje gibi görüldükçe ve artan tüketim talebi yüzünden üretimin hızlanması ve artması gerektikçe pratikler daha da zalimleşti. Penceresiz kapalı alanlarda, hormonlu yemler ile vücut ağırlıklarına dayanamayıp bacakları kırılan tavuklardan mezbaha çalışanının günü kötü geçtiği için zalimce cezalandırılan sığırlara kadar pek çoğumuzun bildiği ve kabul ettiği etik dışı pratikler yaygınlaştı. Bu yüzden çoğu birey vicdani sebeplerden ötürü vejetaryen, pesketaryen veya vegan diyet biçimlerine hızla adapte olmaya başladılar. Bu sebepler haricinde, bitkisel beslenmeye kilo vermeye yardımcı olacağı, özellikle kalp ve damar hastaları için daha faydalı olacağı inancı ile sağlıksal sebeplerle veya hayvansal gıdaların tüketiminin azalmasının çevre kirliliğini azaltacağı düşünceleriyle pozitif yaklaşmak da popüler motivasyonlar arasında.

Veriler Işığında Gıda Endüstrisindeki Bitkisel Yönelim

2019 yılında 97 ülkeden 12 binin üzerinde katılımla gerçekleştirilen “İnsanlar Neden Vegan Oluyor?” başlıklı araştırmada, vegan beslenen insanların %68’inin hayvanların zarar görmemesi için veganlığı tercih ettiği görülüyor (McCormic, 2019). Bunları %17.4’le sağlık için, %9.7 ile çevre için diyenler izliyor.

Gıda Endüstrisi ve Bitkisel Gıda Tercihleri

Sebebi her ne olursa olsun hayvansal gıdalardan uzaklaşmanın son dönemlerde popülerleştiği raporlara yansıyor. Chef’s Pencil’in hazırladığı rapora göre veganlık 5 sene öncesiyle karşılaştırıldığında 2 kat daha popüler. Bunun yanında bu popülarite zamanla azalacağa benzemiyor. Pandeminin veganlığın popülaritesini arttırdığı ve 2020’de zirve noktasına ulaştığı söylenilen 2019 senesini de geçtiği görülüyor. Ayrıca, SPINS ve PBFA şirketlerinin hazırladığı 2020 Mayıs ayında yayınlanan bir başka rapor; Mart ortasında Amerika’da bitki temelli yiyecek satışlarının 2019 yılının Mart ayına göre %90 arttığını belirtiyor. Ek olarak bitki temelli et satışının ise %148 yükseldiğini söylüyor (Kayatepe, 2020).

Bu raporlar ışığında bireyler arasında hayvansal gıdalardan uzaklaşmaya, vegan yiyeceklere ve yapay etlere bir yönelim olduğunu söyleyebiliriz. Ancak bitki temelli gıdaları ve yapay etleri tercih etmek neden bu insanlarla sınırlı kalmayıp büyük yatırımcıların ve devletlerin de gündeme getirip desteklediği bir konu haline geliyor?

Devletlerin ve Yatırımcıların Gözünden Bitkisel Gıda Endüstrisi

Bitkisel Gıda Yatırımlarının Artışı

İngiltere bitki temelli gıdalarla beslenmenin en popüler olduğu ülkeler arasında. İngiltere’nin en büyük marketler zincirini oluşturan firma olan Tesco; 2025 yılına kadar vegan ürünlere yönelik talep arttıkça dört kat daha fazla et alternatif proteini satmayı hedefledi. Firma 2018’e kıyasla satışlarda % 300 artış istiyor (BBC, 2020). Dünya genelinde ise, Küresel vegan gıda pazarı büyüklüğü 2018’de 12,69 milyar dolar olarak değerlendirildi. 2019’dan 2025’e % 9,6’lık bir YBBO ile genişlemesi bekleniyor (Vegan food market size & GROWTH Trends: Industry Report, 2019-2025 2019).

Yapay etlere de vegan besinlere olduğu gibi son yıllarda artan bir ilgi var. Laboratuvar ortamında yapay et üreten Hollandalı Mosa Meat adlı şirket; geçtiğimiz yıllarda Google’un kurucularından Sergey Brin’den de 1 milyon euro almasının ardından, 2018 senesinde ürünlerini piyasaya sürebilmek için 7.5 milyar Euro fon aldı (Sputnik, 2018). Kanada’da hücresel tarım teknolojisi üzerine çalışan bazı şirketler; önümüzdeki senelerde hiçbir hayvanı kesmeye gerek kalmadan, laboratuvarda ürettikleri et ve et ürünlerini 3 ila 5 sene içerisinde satışa sürmeyi planlıyor (Sputnik,2019). 2018 yılında, dünyada ilk laboratuvarda et üreten şirket olan Aleph Farms, geçtiğimiz günlerde gerçek ineklerden klonladıkları et hücreleri ile ilk 3D biyo-baskı bifteğini üretti ve seneye restoranlarda satışa sunacağını duyurdu (Sputnik, 2021).

Çoğaltılabilecek olan bu örneklerden de anlaşılacağı üzere bitki temelli gıdalara ve yapay etlere yatırıma şirketler tarafından kayda değer miktarda kayış mevcut. Bu eğilim bazı devletlerde de gözlemlenebiliyor. Özellikle Asya’daki pek çok devlet bitki temelli beslenme tarzını teşvik ediyor. Bunlara 2016 yılında halkından et tüketimini %50 azaltmasını isteyen Çin de dahil (Guardian, 2016).

Devletler ve Yatırımcılar Neden Bitkisel Gıdaya Yöneliyor?

Üretimde ve ilgide tüketicinin taleplerinden kaynaklanan bir artış söz konusu olsa da hayvansal gıdalardan bitki temelli gıdalara geçiş gayretinin devletler ve yatırımcılar özelinde belirli nedenleri mevcut. Bu geçişin en önemli sebepleri ise şunlardır:

  • Artan hayvansal gıda talebinin karşılanmaya çalışılmasının sürdürülemez olması
  • Hayvansal gıdaları bu denli seri ve yüksek miktarda üretmeye çalışmanın doğaya büyük ölçüde zarar vermesi

BM raporunda dünyadaki tarım alanlarının %80’inden fazlasının hayvancılık için ayrıldığına değiniliyor. Bunun yanında tatlı su kaynaklarının %20’sinden fazlasının bu arazideki hayvanları yetiştirmek için harcandığına işaret ediliyor(Assessing the Environmental Impacts of Consumption and Production 2010). Bazı araştırmalarda sera gazının %15-18 gibi önemli bir miktarının hayvancılık sebebiyle ortaya çıktığı öne sürülmektedir. Tüm bunlara hayvansal atıkların yarattığı ciddi miktarda çevre kirliliği de eklendiğinde hayvancılığın önemli miktarda zarara sebep olduğunu düşünebiliriz. Ancak bunca zarara rağmen halen et talebinin karşılanamaması pek çok ülkede problem olmaktadır. Bu da hem devletleri hem de şirketleri daha çevreci ve(ya) daha talebi karşılayacak alternatifleri bulmaya itmekte.

Bitki temelli beslenmeye teşvik, hayvansal gıdalardan uzaklaşma ve yapay et üreten şirketleri fonlama da tam bu noktada devreye girmekte. Çünkü, hesaplamalara göre geleneksel üretim sistemleri ile karşılaştırıldığında normal bir yaşam döngüsünde özel üretim koşulları altında yapay et üretimi ile arazi kullanımının %99, su kullanımının %90 ve enerji tüketiminin %40 oranında azaldığı belirtilmiştir (Tuomisto ve Teixeira de Mattos, 2010; akt. Uzun ve Sürek, 2020).

Son Notlar

2019 senesinde CNN’e ineklerin çıkarttıkları gazların küresel ısınma üzerinde ciddi olumsuz etkileri olduğunu söyleyen Bill Gates; geçtiğimiz günlerde de “Gıdanın Geleceği” olarak gördüğü yapay etler hakkında “En fakir 80 ülkenin yapay et tüketebileceğini zannetmiyorum. Tüm zengin ülkelerin tamamen yapay et tüketimine geçmesi gerektiğini düşünüyorum. Tadının farklı olmasına zamanla alışılabilir. Ayrıca zamanla tadının iyileştirileceği iddiaları var.” sözlerini sarfetti (Sputnik, 2021).

Sürdürülebilir bir gıda sistemi; gıda güvenliği ve beslenmeyi ekonomik, sosyal ve çevresel temellerden taviz vermeden sağlayan bir sistem olmalıdır. Ne yazık ki günümüzdeki sistem bu ihtiyaçları tam olarak karşılayamamakta. Bu yüzden hayvansal gıdaların üretim süreçlerinin getirdiği zararlar; hem bireyler hem şirketler hem de devletler tarafından daha önce hiç olmadığı kadar kaygı öznesi olmaya başladı. Bunun sonucu olarak önümüzdeki senelerde beslenme tarzlarımızın kayda değer ölçüde değişmesi söz konusu. Hayvansal gıdaların tüketimini sınırlandıran ya da sıfırlayan diyetler hala pek çok insan için toplumun spesifik bir kısmını ilgilendiren konular gibi gözükmekte. Fakat gelecekte bu algı zorunlu olarak değişecekmiş gibi duruyor.

Kaynakça

Avrupa’daki kesimhanelerde hayvanlara eziyet mi ediliyor. (2016). Euronews. Retrieved from https://tr.euronews.com/2016/07/22/avrupa-daki-kesimhanelerde-hayvanlara-eziyet-mi-ediliyor

McCormic, B. (2019). Why people go vegan: 2019 global survey results (Rep.). Retrieved from https://vomadlife.com/blogs/news/why-people-go-vegan-2019-global-survey-results

2020’De VEGANIZME OLAN ILGI tüm zamanların en YÜKSEK seviyesinde – Vegan Derneği (1202540693 897381291 E. Kayatepe, Trans.). (2020, October 16). Retrieved February 19, 2021, from https://tvd.org.tr/2020/10/16/2020de-veganizme-olan-ilgi-tum-zamanlarin-en-yuksek-seviyesinde/

Tesco targets 300% rise in vegan meat sales. (2020, September 29). Retrieved February 19, 2021, from https://www.bbc.com/news/business-54338754

Vegan food market size & GROWTH Trends: Industry Report, 2019-2025. (2019). Retrieved February 19, 2021, from https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/vegan-food-market#:~:text=The%20global%20vegan%20food%20market,9.6%25%20from%202019%20to%202025.&text=According%20to%20The%20Vegan%20Society,gluten%2Dfree%20and%20vegetarian%20products.

Kırmızı et laboratuvarda üretilen et, 2021’de restoranlardaki yerini alabilir. (2018). Sputnik. Retrieved February 19, 2021, from https://tr.sputniknews.com/cevre/201807181034345714-laboratuvar-et/

Kanada’da laboratuvarda üretilen etler gıda sektöründe kullanılacak. (2019). Retrieved February 19, 2021, from https://tr.sputniknews.com/bilim/201904191038810459-kanadada-laboratuvarda-uretilen-etler-gidasektorunde-kullanilacak/

İsrail’de 3D Yazıcıyla BIFTEK üretildi: Seneye servis EDILMEYE BAŞLANACAK. (2021, February 11). Retrieved February 19, 2021, from https://tr.sputniknews.com/bilim/202102101043776489-israilde-3d-yaziciyla-biftek-uretildi-seneye-servis-edilmeye-baslanacak/

China’s plan to cut meat consumption by 50% cheered by climate campaigners. (2016). Guardian. Retrieved February 19, 2021, from https://www.theguardian.com/world/2016/jun/20/chinas-meat-consumption-climate-change

Tuomisto, H.L., Teixeira de Mattos, M.J. (2011).Environmental impacts of cultured meat production.

Environmental Science & Technology, 45(14), 6117-6123.

Bill Gates’ten zengin ülkelere çağrı: Yapay et tüketimine geçin. (2021). Sputnik. Retrieved February 19, 2021, from https://tr.sputniknews.com/bilim/202102171043828533-bill-gatesten-zengin-ulkelere-cagri-yapay-et-tuketimine-gecin-/

Alanur CANDELER

ODTÜ İktisat bölümü lisans öğrencisi. Psikoloji, sosyoloji, ekonomi ve sanata dair her şey ile ilgileniyorum.

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.