Önlüklerden Duvaklara: Çocuk Yaşta Evlilik Köleliği

Çocuk yaşta evlilik son yıllarda azalmış olmasına rağmen hala dünyada, özellikle Güney Afrika’da ve Orta Asya’da ciddi problemler arasında. Şu an dünya genelinde yaşayan 650 milyon kadın 18 yaşından önce evlendirildi ve bunlara her sene yaklaşık olarak 12 milyon kadın daha ekleniyor (Girls Not Brides, 2020). Çocuk yaşta evlilik köleliği ise zaten legal olmayan bu evliliklerin oluş bakımından köleliğin bir formu haline gelmesi ile ortaya çıkan bir kavram. Çocuk yaşta evlilik köleliğinden bahsetmeden önce, genelde iç içe olduğu için bağlamları ve kapsamları karıştırılan üç kavramı kısaca açıklamak istiyorum.

Çocuk yaşta evlilik nedir? Erken yaşta evlilik nedir? Zorla evlilik nedir?

Çocuk yaşta evlilik, evlenen bireylerden en az birinin reşit olmadığı evliliktir. Erken yaşta evlilik ise, çocuk yaşta evliliği kapsayan bir kavram olmakla birlikte bazı durumlarda yetişkinler için de söz konusu olabilir. Bu kavrama göre bireyler 18 yaşını tamamlamış olsalar bile bazı sebeplerden fiziksel, duygusal, cinsel, psiko-sosyal gelişimlerini tamamlayamamış ya da evlilik hakkında tamamen bilgilendirilmemiş olduklarında bir evlilik yaşarsa, bu evlilik erken evlilik kapsamına girer. Zorla evlilik ise yaştan bağımsız olarak, kişinin hür iradesi olmadan gerçekleştirilen tüm evlilikleri kapsar. (United Nations Human Rights Council, 2014)

Çocuk yaşta evlilik nedir

Zorla evlilik ile birlikte çocuk yaşta evlilik ve erken yaşta evlilik ciddi insan hakları ihlalleri olarak kabul görülür. Zorla evliliğin tanımındaki “hür iradeye karşı çıkmak” durumu bakımından apaçık bir şekilde bir kölelik formu olduğu anlaşılırken, erken yaşta evlilik ve çocuk yaşta evliliğin de potansiyel olarak kölelik formları olmaya açık olduğunu idrak etmek önemlidir. Çocuk/erken yaşta evliliğin ne zaman köleliğin bir formu olarak görülebileceğini açıklamakta belirleyici olan bazı faktörler bulunmaktadır. Bu yazıda bu faktörlerden bahsedeceğim.

Çocuk yaşta evlilik hangi durumlarda köleliğin bir formu haline gelmiş olur?

Catherine Turner’a göre(2013) aşağıda bahsedilen 3 belirleyici durumu değerlendirerek bir çocuk evliliğinin köleliğin bir formu olup olmadığını anlayabiliriz.

Evlilik Hakkında Bilinçli ve Özgür Olmanın/ Tamamen Rıza Göstermenin Eksikliği

Bunlardan ilki; evliliğe başlarken bireylerin özgür iradeleri ile tamamen bilinçli olarak rıza göstermelerinin eksikliği. Evlilikte iki bireyin de tamamen rıza göstererek birlikteliğin gerçekleşmesi şart iken söz konusu çocuk evlilikleri olduğunda çocuklar, aileleri veya birlikteliği isteyen karşı taraftaki kişiler tarafından suistimale uğramaya daha açıktır. Çocuklar aile bireylerinin kararlarına güvenme eğiliminde olsalar bile evliliklerinin çoğunda çocuğun rızası dahi sorulmaz. Rızası sorulsa bile dikkate almamak ya da baskı ile kabul ettirmek oldukça yaygındır. Bu şartlar altında, rızanın ihlali ile yapılan bir çocuk evliliği aynı zamanda bir köleliktir. Mevzu bahis “rıza” olduğunda, bunlardan daha kafa karıştırıcı olan bir sorun ise 18 yaşının altında, henüz kişisel gelişimini tamamlamamış ve muhtemelen evliliğin ciddi anlamda ne olduğunu bilmeyen bir çocuğun hiçbir zorlama altında bırakılmadan evliliği kabul ettiği/istediği bir senaryoda rızasının ne kadar geçerli sayılabileceğidir. Çoğu çocuk geleneklere uymak, özenmek ya da ailesinin sözünden çıkmamak uğruna, fikirlerinin etkisi olmayacak olsa da, evliliğe rıza göstermektedir.

“Durumu anladım ve (evliliği) kabul ettim. Yine de bana sormadılar. Sorsalar bile reddetmezdim.”

(16 Days Nigeria: Zainab)
Çocuk yaşta evlilik

Kontrolcü ve Sahip Olunmuş Tutum

İkinci belirleyici durum için evlilik esnasında çocuğa kontrol edici ve” sahip olunmuş” bir tutumda davranılıyor olması diyebiliriz. Çocuk evliliklerinde çoğu çocuğun hareketleri ve sahip oldukları eşyalar üzerinde, hatta birey olarak oldukları kişi üzerinde özgürce hareket etme ve karar verme şansları kısıtlanmış olabilir.

Eşim ile evlendiğimde 14 yaşımda idim. Evlendikten sonra üzerimde tahakküm kurmaya başladı. Ne dışarı çıkmama ne de arkadaşlarımı görmeme izin vardı. İkinci çocuğumuza hamile iken beni başka biri ile görüştüğümü iddia ederek terketti.

(16 Days Nigeria: Zainab)

 Bu kısıtlanma mağdurlara partnerlerinin yanısıra partnerlerinin ailesi tarafından da yapılmaktadır. Kendi parasını kazanmaktan cinsel temaslara kadar pek çok konuda çocuk yaşta evlenen taraf söz sahibi bile olamamaktadır. Kontrol altında ve sahiplenilmiş olmak genellikle aile evlerinden koparılıp eşi ve eşinin ailesi ile birlikte yaşamaya başlayarak hiç bilmedikleri bir çevreye sürüklenen çocuk yaşta evlilik mağdurlarında daha yaygındır. Bu kişilerin yaşamsal hakları yalnızca kısıtlanmış olmakla kalmaz, tanıdıkları çevrelerden de koparıldıkları için yardım isteyebilecekleri insanlardan da uzak kalmış olurlar.

Evliliği Sonlandırma Seçeneğinin Olmayışı

Üçüncü belirleyici durum için ise evliliği bitirme haklarının bulunmaması diyebiliriz. Çocuk yaşta evlilik mağduru olan kişi, evlilik esnasında yetişkin bir birey haline geldiğinde bile doğrudan ya da dolaylı olarak evliliği bitirme hakkı elinden alınmış olabilir. Büyük çoğunlukla eğitim görmemiş ve dışarıdaki akan hayata yabancı olan mağdurlar boşandıkları takdirde ekonomik güçleri olmayacağından ve kendi ayakları üzerinde kalamayacaklarından endişe ederek ayrılmaya cesaret edemeyebilir. Ayrıca eşin ve eşin ailesinin psikolojik ve fiziksel şiddetine maruz kalarak/bundan korkarak baskı ile evliliği sürdürmek mecburiyetinde kalabilirler. Evliliği sürdürmek için uygulanan şiddet bunlara ek olarak çocuk mağdurun ailesi ve toplum tarafından da sıkça uygulanır. Boşandığı takdirde aile evine geri kabul edilmeyeceğini bilmek ve eşini terk ettiği için toplum tarafından dışlanmaya ve hor görülmeye maruz kalacak olmak da çocuk evliliği mağdurları için boşanma önünde önemli birer engel olup evliliğin kölelik formu haline gelmesine sebep olur.

17 yaşımda, babamın rızası ile kuzenimle evlendirildim. Evlendikten sonra eşim beni istismar eden davranışlarda bulundu. 2 sene evli kaldık ancak birlikte sadece 2 ay yaşadık. Çünkü her seferinde ailemin evine kaçıyordum. Sonra babam beni eşime teslim ediyor ve birkaç gün sonra ben tekrar kaçıyordum.

(16 Days Nigeria: Zainab)

Bu üç maddeyi toparlayacak olduğumuzda, bilinçli bir şekilde rızanın gösterilmediği, evlilik içinde kişinin kontrol edilmiş ve sahip olunmuş durumda bulunduğu ve evliliği bitirme hakkının olmadığı durumlarda çocuk evliliği aynı zamanda bir kölelik formu haline gelmiş demektir.

Sonuç

Çocuk yaşta evlilik; geleneklere, dine, yaşam tarzlarına bağlı olarak aklanabilecek ve başlık parasını, fakirliği ya da ailelerin birleşmesi ile sağlanacak ekonomik faaliyetleri (iş anlaşmaları gibi) bahane ederek maddi kazanç sağlamak uğruna yapılabilecek bir eylem değildir. Yapıldığı takdirde ailelerin çocuklarını kendi elleri ile ve gerçek anlamda “köle” ettikleri apaçık ortadadır. Günümüz Türkiye’si, Avrupa’da en yüksek yüzdeliğe sahip olarak 18 yaş altı kızlarda %15’lik evlilik oranına sahip (Girls Not Brides, 2018). Ancak yasalarla önüne geçmek yerine tecavüz mağduru çocukların tecavüzcüleri ile evlenmelerini kanunlaştırmak bu köleliğin toplumdaki köklerini yalnızca daha da güçlendirir. İnsanlarımız bu durumu kültürün ve fakirliğin ya da tecavüzün doğal bir sonucu olarak görmeyi bırakmazlarsa ne çocuklarımızı ne de sürekli bahsi geçen “aile” kurumunu koruyabiliriz.

Kaynakça

Girls Not Brides. (2020, February 25). About child marriage. https://www.girlsnotbrides.org/about-child-marriage/.

United Nations Human Rights Council (2014). “Preventing and Eliminating Child, Early and Forced Marriage”.

Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. UN Doc. A/HRC/26/22.

Turner, C. (2013, April). Out of the shadows child marriage and slavery. Anti-Slavery International, (16-19). Retrieved from https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3911&context=globaldocs

Lane, Samuel. “Stealing Innocence: Child Marriage and Gender Inequality in Pakistan.”Plan Finland. N.p., 11 Apr. 2011.

Web.http://www.plan.fi/File/416b7ead-4c65-4ab5-a26c 0eb4cb80c560/Stealing+Innocence+ +Child+Marriage+in+Pakistan+(Plan+2011).pdf

16 Days Nigeria: Fara. UNFPA. https://www.unfpa.org/unheardvoices/fara.

16 Days Nigeria: Zainab. UNFPA. https://www.unfpa.org/unheardvoices/zainab.

Girls Not Brides. (2018, December 14). Turkey – Child Marriage Around The World. Girls Not Brides. Girls Not Brides. https://www.girlsnotbrides.org/child-marriage/turkey/.

Alanur CANDELER

ODTÜ İktisat bölümü lisans öğrencisi. Psikoloji, sosyoloji, ekonomi ve sanata dair her şey ile ilgileniyorum.

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.